Ο θρύλος των καλλιστείων της Κασσιανής

Ο θρύλος-μύθος της δήθεν υποψηφιότητας της Κασσιανής στη διαδικασία εκλογής συζύγου του αυτοκράτορα Θεοφίλου (829-842) μαρτυρείται από τους χρονογράφους Γεώργιο Αμαρτωλό, αρχές του 10^ου αιώνα, και από τον Συμεών Μάγιστρο, περί τα τέλη του 10^ου αιώνα και αργότερα τον 11^ο αιώνα από τον χρονογράφο Γεώργιο Κεδρηνό. Κατά τους χρονογράφους, η μητέρα του Θεόφιλου (κατά τον Κεδρηνό μητρυιά) Ευφροσύνη, θέλησε να δώσει σύζυγο στον Θεόφιλο, για αυτό και οδήγησε στα ανάκτορα εκλεκτές παρθένους, από μεγάλους οίκους της Αυτοκρατορίας ορισμένη ημέρα για να εκλέξει ο γιος της την ωραιότερη από αυτές μεταξύ των οποίων ήταν η Κασσιανή και η Θεοδώρα από την Παφλαγονία. Κατά τη συνήθεια, η Ευφροσύνη έδωσε στο Θεόφιλο ένα χρυσό μήλο, για να το επιδώσει εκείνος στην εκλεκτή της καρδιάς του. Ο Θεόφιλος βαστάζων στα χέρια του το χρυσό μήλο και « τῷ κάλλει τῆς Εἰκασίας ἐκπλαγείς» και πριν της χαρίσει το μήλο της είπε : «ὡς ἄρα ἐκ γυναικός ἐρρύη τὰ φαύλα» εννοώντας την Εύα και η Κασσιανή πολύ εύστοχα απάντησε: «ἀλλά καί διά τῆς γυναικός πηγάζει τά κρείττονα» εννοούσα τη Θεοτόκο. Η απάντηση αυτή πλήγωσε το γόητρο του Αυτοκράτορα και έδωσε το μήλο στη Θεοδώρα από την Παφλαγονία. ( « Θεοδώρᾳ δὲ τό μῆλον ἐπέδωκεν ἐκ τῆς Παφλαγονίας» ). [1] Στη συνέχεια παρατίθεται το απόσπασμα από το έργο του Γεωργίου Μοναχού που αφορά την Κασσιανή.[2]

Το συγκεκριμένο όμως επεισόδιο μεταξύ Θεοφίλου και Κασσιανής αμφισβητείται έντονα. Αρχικά, το επεισόδιο αυτό, το οποίο μαρτυρείται τον δέκατο αιώνα έλαβε χώρα το 829-30 και όχι το 822-3, όπως πολλοί ισχυρίζονται. Αυτό προκύπτει από το γεγονός ότι ο γάμος του Θεόφιλου με τη Θεοδώρα έγινε στις 5 Ιουνίου του 830, Κυριακή της Πεντηκοστής, ενώ η Κασσιανή, όπως προέκυψε από την επιστολογραφία της με τον Θεόδωρο Στουδίτη, είναι μοναχή πριν από το 826. Άλλωστε, εάν το επεισόδιο αυτό είχε ιστορική βάση, θα έπρεπε βέβαια να περιλαμβάνεται στο βίο της αγίας Θεοδώρας. Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει και άρα τα δήθεν «καλλιστεία» υποψηφίων συζύγων του Θεοφίλου δεν έγιναν ποτέ.[3]

Πάντως, η στιχομυθία που αποδίδεται στην Κασσιανή δείχνει πως οι Βυζαντινοί χρονογράφοι συνόψιζαν στο πρόσωπό της τη Βυζαντινή εύστροφη και μορφωμένη γυναίκα, που γνώριζε να επιχειρηματολογεί σε θεολογική βάση και να προασπίζει έτσι την θέση της. [4]

---

[1] Μπάκος, Κασσιανή, η οσία και υμνωδός, 295.

[2] Γεώργιος Μοναχός ή Αμαρτωλός, Χρονικόν Σύντομον, PG 110, 1008. «Θεόφιλος ἐβασίλευσεν ἔτη ιβ΄, ἡ δὲ μήτηρ αὐτοῦ Εὐφροσύνη ἀποστείλασα ἐν πᾶσι τοῖς θέμασιν ἤγαγεν κόρας εὐπρεπεῖς πρὸς τό νυμφοστολῆσαι Θεόφιλον τόν υἱόν αὐτῆς, ἀγαγοῦσα αὐτὰς ἐν τῷ παλατίῳ εἰς τὸν λεγόμενον Μαργαρίτην τρίκλινον, δέδωκε Θεοφίλῳ χρυσοῦν μῆλον, εἰποῦσα ὅτι εἰς ἥν ἀρεσθῆς ἐπίδος τοῦτο αὐτῇ. ἦν δέ τις ἐξ εὐγενῶν ἐν αὐταῖς κόρη ὀνόματι Ἰκασία, ὡραιοτάτη πάνυ, ἥν ἰδών Θεόφιλος, ὑπεραγασθείς αὐτήν τοῦ κάλλους, ἔφη «ὡς ἄρα διά γυναικός ἐρρύη τά φαύλα». ἡ δέ μετ’ αἰδοῦς πως ἀντέφη «ἀλλά διά γυναικός πηγάζει τά κρείττονα», ὁ δέ τῷ λόγῳ τήν καρδίαν πληγείς ταύτην μέν εἴασεν, Θεοδώραν δέ τό μῆλον ἐπέδωκεν, οὔσῃ ἐκ Παφλαγόνων… Καί ἡ μέν εἰρημένη Ἰκασία τῆς βασιλείας ἀποτυχοῦσα μόνην κατασκεύασεν εἰς ἥν ἀποκειραμένη ἀσκοῦσα καὶ φιλοσοφοῦσα καὶ Θεῷ μόνῳ ζῶσα διετέλεσεν μέχρι τέλους ζωῆς αὐτῆς. ἥ καί συγγράμματα αὐτῆς πλεῖστα καταλέλοιπεν».

[3] Μπάκος, Κασσιανή, η οσία και υμνωδός, 296-297.

[4] Τσιρώνη, Κασσιανή, η υμνωδός, 14.

Βραχύ και Εκτενές Χρονικό («Chronicon Minus»-«Chronicon Maius»)

Ο Γεώργιος Σφραντζής μας άφησε μια πρωτότυπη ιστορία, η οποία μας είναι γνωστή ως «Chronicon Minus». Το «Chronicon Minus» ή αλλιώς «Βραχύ Χρονικό», περιγράφει τα γεγονότα της περιόδου 1413 έως 1477, όπως τα έζησε ο ίδιος. Είναι γραμμένο σε μορφή ημερολογίου, έχοντας έναν έντονο αυτοβιογραφικό χαρακτήρα, καθώς επίσης μας παραθέτει  τα γεγονότα με αυστηρή χρονολογική σειρά.[1]

            Το έργο αυτό είναι ένα από τα δραματικότερα χρονικά της υστεροβυζαντινής εποχής, αφού ο ιστορικός υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας του ψυχομαχητού της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.[2]

Ολόκληρο το κείμενο αυτό όμως πέρασε σε ένα μεγαλύτερο έργο, το «Chronicon Maius», ή αλλιώς «Εκτενές Χρονικό». Η ύπαρξη όμως αντιφάσεων τόσο σε σχέση με το «Βραχύ» όσο και σχέση με τα κείμενα που καταγράφουν την ίδια ιστορική περίοδο, αναμφισβήτητα μας δημιουργεί προβληματισμό τόσο για τον συγγραφέα του, όσο και για τον σκοπό της συγγραφής του.[3]

Η διαρκής αναφορά στο όνομα της οικογένειας των Μελισσηνών αλλά και η προσπάθεια συσχέτισης της οικογένειας αυτής με σημαντικά για την εποχή εκείνη γεγονότα και πρόσωπα, μας πείθουν όλο και περισσότερο ότι ο συγγραφέας του έργου αυτού είναι ο Μακάριος Μελισσηνός, ο μητροπολίτης Μονεμβασίας. Αυτό έδειξε και με την έρευνά του και ο Ιωάννης Παπαδόπουλος, ο οποίος κατέδειξε το «Εκτενές Χρονικό» ως νόθο.[4]

Στο «Εκτενές Χρονικό», ο Μελισσηνός αφηγείται την ιστορία των Παλαιολόγων από το 1258 έως το 1477 και διαιρείται σε τέσσερα βιβλία. Σε έκταση το έργο αυτό είναι πενταπλάσιο του «Βραχέως» καθώς περιλαμβάνει αρκετές παρεκβάσεις που είναι σχετικές με θεολογικά, ιστορικά και γεωγραφικά θέματα. Στα τελευταία περιλαμβάνονται κυρίως οι πλείστες αναφορές του στη Μονεμβασιά.[5]

Ο Μελισσηνός χρησιμοποίησε για το έργο του και άλλους συγγραφείς όπως τον Γεώργιο Ακροπολίτη, το Νικηφόρο Γρηγορά, το Νικήτα Χωνιάτη και τον Δωρόθεο Μονεμβασίας.[6]

Αν και ο ίδιος έχει χαρακτηρισθεί συχνά ως «αχρείος πλαστογράφος», παρόλα αυτά προσελκύει το αναγνωστικό κοινό λόγω κυρίως της ζωντάνιας που παρουσιάζει η γραφή του.[7]

Ο Μελισσηνός, επομένως, βασιζόμενος στο έργο του Σφραντζή, συνέθεσε το δικό του έργο. Το «Εκτενές Χρονικό» του αποτελεί επομένως μεταγενέστερη επεξεργασία, η οποία περιλαμβάνει πολλές προσθήκες και διαφοροποιήσεις σε σχέση με το «Βραχύ Χρονικό» του Σφραντζή.

---

[1] Hunger: 353.

[2] ΟDB, τόμ. 2, λήμμα «Melissenos Makarios».

---

[3] Hunger: 353.

[4] Γ. Σφραντζής, Χρονικόν, 7.

[5] Hunger : 353.

[6] M. Carroll, A contemporary Greek Source for the Siege of Constantinople 1453: The Sphrantzes Chronicle, 8.

[7] Hunger : 353-4.

Η Στάση του Νίκα και ο ρόλος της Θεοδώρας

Τα γεγονότα του 532 έχουν μείνει γνωστά στην ιστορία ως η Στάση του Νίκα. Τα επεισόδια στην Κωνσταντινούπολη εξελίχθηκαν σε αληθινή επανάσταση, η πάταξη της οποίας πραγματοποιήθηκε μετά από μεγάλη αιματοχυσία. Η δυσφορία που είχαν προκαλέσει οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις και η βαριά φορολογία καθώς και οι αυθαιρεσίες ορισμένων αξιωματούχων εκφράστηκαν μέσω των δήμων των Πράσινων και των Βένετων στον Ιππόδρομο. Τα συνθήματα εναντίον του αυτοκράτορα και οι μικροσυμπλοκές που ακολούθησαν είχαν σαν αποτέλεσμα τη σύλληψη και τον απαγχονισμό ορισμένων δημοτών. Δύο από τους κατάδικους που γλίτωσαν φυγαδεύτηκαν αναζητώντας άσυλο σε μια εκκλησία. Όταν στις 13 Ιανουαρίου πραγματοποιήθηκαν οι αγώνες στον Ιππόδρομο ο λαός αξίωσε αθώωση των δύο ανδρών. Η άρνηση του Ιουστινιανού προκάλεσε την αντίδρασή τους, που εκδηλώθηκε όχι μόνο με συνθήματα κατά του αυτοκράτορα αλλά και με πυρπόληση κτηρίων της Πρωτεύουσας, ανάμεσα στα οποία και η Αγία Σοφία. Το σύνθημα που τους εμψύχωνε ήταν "Νίκα", σύνθημα που συνήθως φώναζαν στον ιππόδρομο.
   Ο ίδιος ο αυτοκράτορας ήταν παγιδευμένος στο παλάτι, ανίκανος να ελέγξει και να καταστείλει τη στάση. Αφού απομάκρυνε από το παλάτι τους αξιωματούχους εκείνους, από τους οποίους φοβόταν ότι διέτρεχε κίνδυνο πραξικοπήματος, προσπάθησε, μάταια, εμφανιζόμενος στον Ιππόδρομο να μιλήσει στο οργισμένο πλήθος.
   Επαναστατημένοι πολίτες μετέφεραν τον Υπάτιο, ανιψιό του Αναστάσιου, στον Ιππόδρομο και τον ανακήρυξαν αυτοκράτορα. Ο Ιουστινιανός ετοιμαζόταν να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη, όταν την απόφασή του ανέτρεψε η Θεοδώρα με τη δυναμική παρέμβαση και το λόγο της. Τους είπε: «Και τη στιγμή που δεν θα απόμενε άλλη σωτηρία από τη φυγή, εγώ δε θα ήθελα να φύγω. Αυτοί που φόρεσαν κάποτε το στέμμα δεν πρέπει ποτέ να ζουν ύστερα από το χαμό του. Ποτέ δεν θα δω την ημέρα που θα πάψουν να με χαιρετούν με τον τίτλο της αυτοκράτειρας. Αν εσύ Καίσαρ θέλεις να φύγεις, μπορείς να το κάνεις. Χρήματα έχεις, τα καράβια είναι έτοιμα, η θάλασσα είναι ανοιχτή. Όσο για μένα θα μείνω. Μ’ αρέσει αυτή η παλιά παροιμία που λέει πως: καλός τάφος είναι αυτός στην πορφύρα».(Ch.Diehl : "Βυζαντινές Μορφές").

Οι στρατηγοί Bελισάριος και Μούνδος, καταστρώνοντας σχέδιο και στέλνοντας δικούς τους ανθρώπους να αναμιχθούν στο πλήθος και να προκαλέσουν τη διάσπασή του, αποφάσισαν να καταστείλουν την επανάσταση. Ακολούθησε μεγάλη σφαγή του συγκεντρωμένου πλήθους στον Ιππόδρομο, που ανέρχεται όπως πιστεύεται στις 30.000 ανθρώπους. Την επόμενη ημέρα ο Υπάτιος εκτελέστηκε. Η εξέγερση έλαβε τέλος ύστερα από έξι ημέρες. Η καταστολή της σήμανε την ενίσχυση της εξουσίας και της δύναμης του Ιουστινιανού.

Πηγές: http://ecopana.wordpress.com & Ch.Diehl : "Βυζαντινές Μορφές", εκδ. Μπεργαδη, Αθήνα 1969